TẠI SAO TRẺ EM HIỆN ĐẠI THIẾU Ý CHÍ HƠN THẾ HỆ TRƯỚC?

Khi sự an toàn quá mức vô tình làm suy yếu năng lực chịu đựng của trẻ

Trong nhiều cuộc trò chuyện với giáo viên, phụ huynh và chuyên gia tâm lý học đường, một nhận xét ngày càng lặp lại: trẻ em hôm nay thông minh hơn, nhanh nhạy hơn, nhưng lại dễ nản lòng, dễ lo âu và thiếu sức bền tinh thần hơn thế hệ trước. Chỉ một bài khó, một lời phê bình, hay một thất bại nhỏ cũng đủ khiến nhiều em sụp đổ cảm xúc hoặc né tránh thử thách.

Điều gì đã xảy ra với ý chí và khả năng chịu đựng của trẻ em hiện đại? Câu trả lời không nằm ở bản thân trẻ, mà nằm ở cách người lớn đang xây dựng môi trường lớn lên cho các em.

Khi sự bảo bọc trở thành rào cản trưởng thành

Một trong những khái niệm được nhắc đến nhiều nhất trong các nghiên cứu gần đây là overprotection hay helicopter parenting – kiểu nuôi dạy mà cha mẹ can thiệp quá sâu vào đời sống của con, từ học tập, cảm xúc đến các mối quan hệ xã hội.

Các nghiên cứu của American Psychological Association cho thấy trẻ lớn lên trong môi trường bị bảo vệ quá mức thường có khả năng tự kiểm soát thấp hơn, dễ lo âu và thiếu tự tin khi phải tự giải quyết vấn đề. Khi người lớn luôn “dọn đường”, trẻ không có cơ hội trải nghiệm cảm giác thất bại, bối rối hay khó chịu – những trạng thái cảm xúc cần thiết để hình thành ý chí.

Nhà tâm lý học Jonathan Haidt, trong các phân tích về sức khỏe tinh thần thế hệ trẻ tại New York University, đã gọi đây là hiện tượng “fragility paradox” – nghịch lý mong manh: càng được bảo vệ kỹ, trẻ càng dễ tổn thương.

Ít vận động – ít rủi ro – ít va chạm thật

So với thế hệ trước, trẻ em hiện đại vận động ít hơn đáng kể. Thời gian leo trèo, chạy nhảy tự do, chơi ngoài trời đã được thay thế bằng màn hình, lớp học kín và lịch sinh hoạt được kiểm soát chặt chẽ.

Theo báo cáo của World Health Organization, phần lớn trẻ em và thanh thiếu niên trên toàn cầu không đạt mức vận động thể chất tối thiểu khuyến nghị. Nhưng vấn đề không chỉ nằm ở sức khỏe thể chất. Khi trẻ ít vận động, các em cũng ít tiếp xúc với rủi ro thật, va chạm thật và cảm giác mệt mỏi thật – những trải nghiệm từng giúp thế hệ trước học cách chịu đựng và thích nghi.

Các nhà khoa học tại Harvard Center on the Developing Child chỉ ra rằng stress có kiểm soát (controlled stress) – như vận động bền bỉ, thử thách thể chất hay hoạt động ngoài trời – là yếu tố quan trọng giúp phát triển executive function và self-regulation. Khi thiếu những trải nghiệm này, não bộ trẻ không được “tập luyện” để đối phó với căng thẳng.

Hệ quả: Ngưỡng chịu đựng thấp, dễ bỏ cuộc, lo âu cao

Sự kết hợp giữa bảo bọc quá mức và thiếu trải nghiệm thực tế đã tạo ra những hệ quả rõ rệt:

Ngưỡng chịu đựng thấp: Trẻ khó chấp nhận mệt mỏi, chán nản hay tiến bộ chậm.
Dễ bỏ cuộc: Khi gặp khó, phản xạ quen thuộc là né tránh hoặc chờ người lớn can thiệp.
Lo âu gia tăng: Các nghiên cứu đăng trên Journal of Child Psychology and Psychiatry cho thấy tỷ lệ lo âu và trầm cảm ở trẻ vị thành niên tăng mạnh trong hai thập kỷ qua, đặc biệt ở những môi trường học tập ít thử thách thực tế.

Điều đáng nói là nhiều trẻ không thiếu năng lực, mà thiếu trải nghiệm để tin rằng mình có thể chịu đựng và vượt qua.

Alpha: đưa trẻ ra khỏi vùng an toàn – một cách có kiểm soát

Trước thực trạng đó, Alpha School lựa chọn một hướng đi khác với số đông: chủ động đưa trẻ ra khỏi vùng an toàn có kiểm soát, thay vì mở rộng vùng tiện nghi.

Các chương trình rèn ý chí, kỷ luật và thể chất của Alpha – từ vận động bền bỉ, hiking, leo núi đến các hoạt động đòi hỏi tự lập – không nhằm “làm khó” trẻ, mà để trả lại cho các em năng lực thích nghi thật. Trẻ được trải nghiệm mệt mỏi, thất bại và va chạm trong môi trường an toàn, có người hướng dẫn, có phản tư sau trải nghiệm.

Sau 6 khóa học sinh tốt nghiệp, một điểm chung được ghi nhận rõ ràng: học sinh Alpha khi bước vào các môi trường mới thường ít hoảng loạn trước áp lực, chủ động hơn trong học tập và có khả năng tự điều chỉnh cảm xúc tốt hơn. Ý chí của các em không đến từ ép buộc, mà từ trải nghiệm lặp đi lặp lại rằng: mình có thể vượt qua.

Trả lại cho trẻ năng lực đã bị lấy đi

Trẻ em hiện đại không yếu đuối bẩm sinh. Các em trở nên mong manh khi môi trường lớn lên tước đi cơ hội rèn luyện ý chí. Khi người lớn thay con chịu đựng mọi khó khăn, con không học được cách chịu đựng.

Giáo dục, vì thế, không chỉ là truyền đạt kiến thức hay tạo cảm giác an toàn tuyệt đối. Giáo dục đúng nghĩa là thiết kế những thử thách vừa đủ, để trẻ học cách đối diện với khó khăn, điều chỉnh cảm xúc và đi tiếp dù không dễ chịu.

Và có lẽ, trong một thế giới ngày càng “êm ái”, điều nhân văn nhất người lớn có thể làm cho trẻ không phải là bảo vệ con khỏi mọi khó khăn, mà là chuẩn bị cho con đủ nội lực để đối diện với cuộc sống thật.

Tài liệu & nghiên cứu tham khảo

American Psychological Association (APA): The impact of helicopter parenting on mental health
Jonathan Haidt & Greg Lukianoff (2018). The Coddling of the American Mind – Penguin Press
Harvard Center on the Developing Child: Toxic Stress and the Developing Brain
World Health Organization (WHO): Guidelines on Physical Activity for Children and Adolescents
Journal of Child Psychology and Psychiatry: các nghiên cứu về lo âu và trầm cảm ở trẻ vị thành niên