Góc nhìn khoa học và thực tiễn giáo dục quốc tế
Trong nhiều năm, giáo dục hiện đại tập trung mạnh vào việc truyền đạt kiến thức và nâng cao thành tích học tập. Tuy nhiên, khi tỷ lệ lo âu, né tránh thử thách và kiệt sức tinh thần ở trẻ em ngày càng gia tăng, các nhà giáo dục bắt đầu quay lại một câu hỏi cốt lõi hơn: Điều gì giúp một đứa trẻ đứng vững trước áp lực? Câu trả lời ngày càng rõ ràng từ khoa học thần kinh và thực tiễn trường học trên thế giới: khả năng tự kiểm soát cảm xúc (self-regulation) – và một trong những cách hiệu quả nhất để nuôi dưỡng năng lực này chính là thử thách thể chất có chủ đích.
Self-regulation và chức năng điều hành: nền tảng của sự bền bỉ
Theo các nghiên cứu của Harvard Center on the Developing Child, self-regulation gắn chặt với Executive Function – hệ thống chức năng điều hành của não bộ, bao gồm khả năng kiểm soát xung động, điều tiết cảm xúc và duy trì nỗ lực trước mục tiêu dài hạn. Trẻ em có Executive Function tốt thường không chỉ học tập hiệu quả hơn mà còn ít rơi vào trạng thái hoảng loạn khi đối diện thất bại.
Điều quan trọng là Executive Function không phát triển trong môi trường quá an toàn. Não bộ chỉ “lớn lên” khi được đặt trong những tình huống có thách thức, nhưng phải là thách thức vừa đủ – điều mà các nhà khoa học gọi là stress có kiểm soát (controlled stress).
Stress có kiểm soát: khó chịu nhưng không nguy hiểm
Theo Hiệp hội Tâm lý học Hoa Kỳ American Psychological Association, stress có kiểm soát là trạng thái khi trẻ trải nghiệm căng thẳng ở mức độ vừa phải, có người hướng dẫn, có cấu trúc rõ ràng và có điểm kết thúc an toàn. Khác với stress độc hại, loại stress này giúp não bộ học cách điều chỉnh phản ứng cảm xúc thay vì phản ứng bốc đồng.
Nghiên cứu tại Stanford University cho thấy những trải nghiệm thể chất như leo núi, chạy bền, hoặc hoạt động ngoài trời kéo dài giúp tăng khả năng kết nối giữa vùng vỏ não trước trán (chịu trách nhiệm kiểm soát hành vi) và hạch hạnh nhân (trung tâm cảm xúc). Nói cách khác, trẻ học được cách ở lại với cảm giác khó chịu mà không sụp đổ.
Thực tiễn quốc tế: khi giáo dục bắt đầu từ cơ thể
Tại Anh, nhiều trường nội trú coi outdoor education là một phần không thể thiếu của chương trình chính khóa. Trường Gordonstoun School – nơi từng đào tạo Hoàng tế Philip, phu quân Nữ hoàng Elizabeth II – yêu cầu học sinh tham gia các chuyến expedition dài ngày, chèo thuyền, leo núi trong điều kiện thời tiết khắc nghiệt. Triết lý của trường rất rõ ràng: “Character is formed through challenge.” Theo báo cáo của Gordonstoun, học sinh sau các chuyến đi thể hiện sự tự tin, khả năng kiểm soát cảm xúc và tinh thần trách nhiệm cao hơn rõ rệt trong học tập.
Tại Úc, Scots College triển khai chương trình Outdoor Education & Duke of Edinburgh’s Award, trong đó học sinh phải tự lập kế hoạch, mang vác trang bị và hoàn thành hành trình trekking theo nhóm. Các đánh giá nội bộ của trường cho thấy học sinh tham gia chương trình có khả năng chịu áp lực thi cử tốt hơn và ít bỏ cuộc khi gặp bài toán khó – bởi các em đã quen với cảm giác “mệt nhưng vẫn đi tiếp”.
Ở Nhật Bản, tinh thần rèn luyện qua thể chất được tích hợp sâu trong văn hóa học đường. Tại các trường trung học áp dụng bukatsu (câu lạc bộ sau giờ học), học sinh tập luyện thể thao với cường độ cao, kỷ luật nghiêm ngặt và kéo dài nhiều năm. Nhiều nghiên cứu giáo dục Nhật Bản chỉ ra rằng bukatsu không nhằm tạo vận động viên chuyên nghiệp, mà để rèn kỷ luật cảm xúc, sự chịu đựng và tinh thần tập thể – những phẩm chất giúp học sinh Nhật có khả năng kiểm soát bản thân rất cao trong môi trường học tập áp lực.
Việt Nam: Alpha và hành trình rèn ý chí qua leo núi
Tại Việt Nam, Alpha School là một trong số ít trường xây dựng chương trình rèn ý chí – nghị lực như một trụ cột giáo dục. Hằng năm, học sinh Alpha tham gia các chuyến hiking, leo núi dài ngày, với độ khó được thiết kế phù hợp theo lứa tuổi.
Điểm cốt lõi của chương trình không nằm ở thành tích thể lực, mà ở quá trình trẻ phải đối diện với mệt mỏi, sợ hãi, va chạm nhóm và mong muốn bỏ cuộc. Giáo viên không can thiệp quá sớm, mà hướng dẫn học sinh nhận diện cảm xúc, điều chỉnh nhịp thở, tự động viên bản thân và hỗ trợ bạn đồng hành. Sau mỗi hành trình, học sinh được dẫn dắt phản tư: Khi nào con muốn dừng lại? Điều gì giúp con tiếp tục?
Theo ghi nhận của nhà trường, nhiều học sinh sau các chuyến leo núi trở nên bình tĩnh hơn khi gặp áp lực học tập, ít phản ứng tiêu cực và có khả năng tự kiểm soát cảm xúc tốt hơn trong lớp học.
Hoạt động thể chất không rèn cơ bắp, không để vượt đỉnh, mà để vượt qua chính mình
Các nghiên cứu và thực tiễn từ Anh, Úc, Nhật Bản đến Việt Nam cho thấy một điểm chung: hoạt động thể chất có chủ đích không chỉ rèn sức mạnh cơ thể. Nhìn từ bên ngoài, leo núi có thể được xem là một hoạt động rèn thể lực. Nhưng trong giáo dục, giá trị cốt lõi của leo núi không nằm ở cơ bắp hay đỉnh cao, mà ở những khoảnh khắc trẻ mệt mỏi, sợ hãi, muốn bỏ cuộc nhưng vẫn chọn bước thêm một bước nữa. Chính ở đó, khả năng tự kiểm soát cảm xúc bắt đầu được hình thành. Hoạt động này rèn một năng lực tinh vi hơn nhiều – khả năng ở lại với sự khó chịu mà không sụp đổ, khả năng tự điều chỉnh cảm xúc khi không có “lối thoát nhanh”.
Trong một thế giới ngày càng bao bọc trẻ em khỏi mọi bất tiện, những thử thách thể chất có kiểm soát chính là liều “vắc-xin cảm xúc” cần thiết. Bởi giáo dục không chỉ là dạy trẻ làm bài đúng, mà là giúp trẻ đủ vững vàng để đi tiếp khi cuộc sống không dễ chịu – giống như một con dốc dài, đôi chân run rẩy, nhưng vẫn bước thêm một bước nữa.
Khi không có lối thoát nhanh hay phần thưởng tức thì, trẻ học cách ở lại với sự khó chịu mà không sụp đổ, học cách điều chỉnh nhịp thở, cảm xúc và suy nghĩ của chính mình. Những trải nghiệm thể chất có kiểm soát như vậy giúp trẻ giảm né tránh khó khăn và tăng khả năng chịu áp lực trong học tập cũng như trong cuộc sống.
Vì thế, leo núi trong giáo dục không phải để chinh phục thiên nhiên, mà để trẻ nhận ra rằng cảm xúc khó chịu không phải là điều cần loại bỏ ngay lập tức. Giá trị lớn nhất của hành trình không nằm ở việc vượt qua ngọn núi phía trước, mà là vượt qua giới hạn bên trong chính mình – điều mà không một lớp học lý thuyết nào có thể dạy trọn vẹn.
