Những bằng chứng khoa học và câu trả lời từ thực tiễn giáo dục
Trong nhiều thập kỷ, IQ từng được xem là “thước đo vàng” của năng lực trí tuệ và là chỉ dấu quan trọng dự báo thành công học tập cũng như nghề nghiệp. Tuy nhiên, khi xã hội bước vào giai đoạn biến động mạnh, với áp lực tâm lý ngày càng lớn và con đường sự nghiệp ngày càng dài và bất định, các nhà khoa học bắt đầu đặt lại câu hỏi: Liệu thông minh có đủ? Hay điều quyết định một con người đi được bao xa lại nằm ở một năng lực khác – âm thầm hơn nhưng bền bỉ hơn?
Grit – khái niệm làm thay đổi cách nhìn về thành công
Câu trả lời mang tính bước ngoặt đến từ công trình nghiên cứu của nhà tâm lý học Angela Duckworth – giảng viên Đại học Pennsylvania và cựu giáo viên phổ thông. Từ quan sát rất đời thường trong lớp học, Duckworth nhận ra một nghịch lý: những học sinh có chỉ số IQ cao chưa chắc là những em đi được đường dài, trong khi nhiều học sinh “bình thường” lại vượt lên bền bỉ theo thời gian.
Từ đó, bà đưa ra khái niệm Grit, được định nghĩa là sự kết hợp giữa đam mê dài hạn (long-term passion) và kiên trì bền bỉ (perseverance). Không phải sự cố gắng nhất thời, grit là khả năng theo đuổi một mục tiêu có ý nghĩa trong nhiều năm, bất chấp thất bại, chán nản hay tiến bộ chậm.
Dữ liệu nói gì: Khi grit vượt qua IQ
Trong nghiên cứu nổi tiếng tại Học viện Quân sự United States Military Academy at West Point, Duckworth và cộng sự theo dõi hàng nghìn học viên năm nhất. Kết quả cho thấy: điểm grit dự báo khả năng trụ lại và hoàn thành khóa huấn luyện khắc nghiệt tốt hơn cả điểm SAT, GPA hay thể lực ban đầu.
Các nghiên cứu tiếp theo trên nhiều nhóm đối tượng khác – từ sinh viên Ivy League, giáo viên mới vào nghề, đến thí sinh các cuộc thi học thuật – đều cho kết quả tương tự: IQ có thể giúp khởi đầu nhanh hơn nhưng grit mới là yếu tố dự báo việc ai sẽ đi đến cùng.
Đặc biệt, với trẻ vị thành niên, grit có vai trò then chốt. Ở lứa tuổi này, não bộ vẫn đang phát triển mạnh vùng điều hành cảm xúc và khả năng trì hoãn phần thưởng. Những trẻ thiếu grit thường dễ bỏ cuộc khi gặp bài khó, áp lực thi cử hay so sánh xã hội – ngay cả khi năng lực trí tuệ không hề thấp.
Vì sao grit quan trọng hơn trong xã hội hiện đại?
Khác với xã hội công nghiệp trước đây – nơi thành công gắn với những lộ trình ổn định – xã hội hiện đại đòi hỏi con người liên tục học lại, làm lại và thích nghi. Trong bối cảnh ấy, IQ chỉ giúp giải quyết vấn đề trước mắt, còn grit quyết định việc một người có đủ sức đi đường dài hay không.
Theo các phân tích của Harvard Center on the Developing Child, khả năng bền bỉ trước khó khăn gắn chặt với self-regulation và executive function – những năng lực giúp con người không bị cuốn theo cảm xúc tiêu cực, không bỏ cuộc khi tiến bộ chậm, và có thể duy trì nỗ lực trong thời gian dài.
Alpha: rèn ý chí để đi đường dài, không để “cứng” hơn
Từ những bằng chứng khoa học ấy, nhiều trường học trên thế giới đã tái định nghĩa mục tiêu giáo dục: không chỉ tạo ra học sinh thông minh, mà là những con người bền bỉ. Tại Việt Nam, Alpha School lựa chọn cách tiếp cận này như một trụ cột giáo dục.
Chương trình rèn ý chí và nghị lực của Alpha – với các hoạt động thể chất thử thách như hiking, leo núi, vận động bền bỉ – không nhằm tạo ra những học sinh “cứng” hay chịu đựng một cách máy móc. Mục tiêu cốt lõi là giúp học sinh hình thành năng lực đi đường dài: biết ở lại với khó khăn, biết điều chỉnh cảm xúc, biết tiếp tục dù chưa thấy kết quả ngay.
Trong các hành trình ấy, học sinh Alpha không được thúc ép vượt giới hạn bằng mệnh lệnh, mà được hướng dẫn nhận diện cảm xúc, quản lý sức lực, hỗ trợ lẫn nhau và phản tư sau trải nghiệm. Chính quá trình này nuôi dưỡng grit – không phải bằng lý thuyết, mà bằng trải nghiệm sống.
Khi giáo dục trả lời câu hỏi lớn hơn điểm số
Các nghiên cứu của Angela Duckworth không phủ nhận vai trò của trí tuệ, nhưng đặt nó vào đúng vị trí: IQ giúp giải bài toán, grit giúp sống trọn hành trình. Trong một thế giới nơi thành công không còn là đích đến ngắn hạn, ý chí và sự bền bỉ trở thành năng lực dự báo tương lai mạnh mẽ hơn bao giờ hết.
Và có lẽ, nhiệm vụ sâu xa nhất của giáo dục hôm nay không phải là tạo ra những đứa trẻ giỏi nhất trong lớp, mà là những con người không bỏ cuộc giữa đường – những người đủ đam mê để theo đuổi điều có ý nghĩa, và đủ kiên trì để đi đến cùng.
